Diyarbakır Sur'da Yaşanan Olayların Kent Ekonomisine Etkilerinin Analizi Projesi Raporu

Yönetici Özeti

Sur’da yaşanan olayların Diyarbakır ekonomisine etkilerini tespit etmek üzere yürütülen araştırma kapsamında Diyarbakır Ticaret ve Sanayi Odası’na bağlı toplam 1002 işletme ile yüz yüze görüşmeler gerçekleştirilmiştir. Bu işletmelerin 293’ü Sur içinde kayıtlı (263’ü açık, 30’u kapanmış veya Sur içinden taşınmış), 709’u ise Sur dışında kayıtlı işletmelerdir (700’ü açık ve 9’u kapanmış). Çalışmanın diğer ayağı olarak Sur içindeki işletmelerde çalışan 206 çalışan ile yüz yüze görüşülmüştür. İlaveten, Sur içi ve Sur dışı işletmecileri ile ayrı ayrı olmak üzere toplam 38 işletme sahibinin katılımıyla (14 Sur içi, 24 Sur dışı işletmecisi) iki adet grup toplantısı gerçekleştirilmiştir. Saha çalışması 2 Aralık 2016 - 10 Ocak 2017 tarihleri arasında tamamlanmıştır.

Araştırma sonucunda, Sur içinde yaşanan olayların özellikle şehir içi ekonomiyi belirgin şekilde daralttığı ortaya çıkmaktadır. Olaylardan doğrudan etkilenen Sur içi esnafının ayakta kalabilmek için acil finansman desteğine, Sur dışındaki görece daha büyük ölçekli işletmelerin ise ekonomik faaliyetlerini sürdürebilmek için huzur ortamının sağlanmasına ve normalleşmeye ihtiyaç duyduğu anlaşılmaktadır.

Sur olaylarının etkisiyle, Sur içi işletmelerde ortalama çalışan sayılarında %43, Sur dışı işletmelerde ise %39 istihdam kaybı yaşanmıştır. İnşaat sektöründeki proje etkisi dikkate alınarak inşaat dışı verilerle hesaplandığında, Sur dışı işletmelerde ortalama çalışan sayısındaki düşüş %27 düzeyindedir. Diyarbakır’da zaten Türkiye genelinin üzerinde olan işsizlik oranı, olayların etkisiyle daha da artmıştır.

2015-2016 yılları arasında enflasyondan arındırılmış sabit fiyatlarla Sur içi işletmelerinde %25, Sur dışındaki işletmelerde ise %11 ciro kaybı yaşanmıştır. Ciro kayıplarının temel nedenleri arasında şehir içinde daralan müşteri talebi ile yurt dışındaki pazarların kaybedilmesi veya küçülmesi bulunmaktadır.

Diyarbakır ekonomisi, şehirde yaşanan güvenlik sorunlarının yanı sıra bölgesel faktörlerden de olumsuz etkilenmektedir. Bölgesel istikrarsızlık ve sınır kapılarının kapalı olması, Diyarbakır’ın bölge ülkeleriyle yürüttüğü ticareti olumsuz yönde etkilemektedir.

Sur dışı işletmelerin ciro, çalışan sayısı ve farklı iş coğrafyalarında yaşadıkları daralma ile pazar kaybı, Sur’da yaşanan olayların yalnızca Sur içindeki esnafı etkileyen bölgesel bir maddi ve ticari hasardan ibaret olmadığını göstermektedir. Yaşanan olayların ve genel siyasi atmosferin, Sur dışında faaliyet gösteren şirketleri de belirgin ölçüde olumsuz etkilediği anlaşılmaktadır. Bulgular, özellikle Diyarbakır’ın şehir içi ekonomisinin Sur olaylarının ardından büyük ölçüde canlılığını yitirdiğine ve daraldığına işaret etmektedir.

Özetle, Diyarbakır ekonomik ve sosyal açıdan Sur olaylarından ağır şekilde etkilenmiştir. Sur içindeki işletmeler şiddet ortamından doğrudan etkilenirken, Sur dışındaki işletmeler daralan ekonominin sonuçlarını pazar kayıpları yoluyla hissetmiştir. Yaşanan ticari kayıpların ardından işletmeler ihtiyaç duydukları kamusal finansman imkânlarından yeterince yararlanamamıştır. İŞKUR ve KOSGEB tarafından bazı tedbirler alınmış olsa da, işletmeler reel koşullar nedeniyle bu desteklerden sınırlı ölçüde faydalanabilmiştir.

Sur içindeki işletmeler, olayların ardından ayakta kalabilmek; Sur dışındaki işletmeler ise çözüm sürecinde yaptıkları yatırımların karşılığını almak, zararlarını telafi etmek ve işlerini büyütmek için acil olarak kamusal finansman desteğine, Diyarbakır’a özel teşvik ve hibelere ihtiyaç duymaktadır. Bu kapsamda, yaşanan olayların afet kapsamında değerlendirilerek benzer durumlarda olduğu gibi sicil affı uygulanması, olaylar nedeniyle kapalı kalınan dönemlerde oluşan SGK ve vergi borçlarının yapılandırmanın ötesinde silinmesi ve işletmelere faizsiz kredi, teşvik veya hibeler yoluyla finansman desteği sağlanması, işletmelerin öncelikli ihtiyaçları olarak ortaya çıkmaktadır.