Türkiye'de Tek Kullanımlık Plastiklerin Yönetimi

Tek Kullanımlık Plastiklerin Yönetimi

Plastik kirliliği, bugün yalnızca bertaraf kapasitesiyle çözülebilecek klasik bir atık yönetimi meselesi olmaktan çıkmış; üretim-tüketim kalıpları, kaynak verimliliği, denizel çevre, insan sağlığı, belediye maliyetleri ve döngüsel ekonomi politikalarıyla doğrudan ilişkili çok katmanlı bir yönetişim meselesine dönüşmüştür. Küresel plastik üretimi 2000’de 234 milyon tondan 2026’da yaklaşık 460 milyon tona çıkmış,1 plastik atık miktarı da aynı dönemde aynı oranda yükselmiştir.2 Bu atığın yalnızca %9’u fiilen geri dönüştürülmüş; geri kalanın önemli bir bölümü yakılmış, düzenli depolanmış ya da kontrolsüz biçimde çevreye sızmıştır.3 Ayrıca 2019’da 22 milyon ton plastik materyalin çevreye sızdığı ve bunun önemli bölümünün yetersiz toplama ve yönetim sistemlerinden kaynaklandığını göstermektedir.4 Bu durum da mevcut teknolojiler ve politika araçlarıyla daha iddialı bir dönüşüm gerçekleştirilmesi halinde plastik kirliliğinin 2040’a kadar kayda değer oranda azaltılabileceğine işaret etmektedir.

Bu çerçevede plastik kirliliğinin temel yapısal sorunu, sistemin atık oluştuktan sonra müdahale etmeye çalışmasıdır.5 Oysa özellikle kısa ömürlü, düşük ekonomik değerli, dağınık ve kirlenmeye açık plastik ürünlerde sorun atık aşamasında değil, esasen ürün tasarımı ve piyasaya arz aşamasında başlamaktadır. Bu nedenle güncel politika eğilimi yalnızca geri dönüşüm kapasitesini artırmak değil; önleme, azaltım, yeniden kullanım, yeniden dolum, üretici sorumluluğu ve tasarım yükümlülükleri üzerinden sistemik bir müdahale kurmaktır. Dolayısıyla hükümetlerin, işletmelerin, sivil toplumun, akademinin ve kullanıcıların tek kullanımlık plastik üretim ve tüketimini sınırlamak için birlikte hareket etmesi zaruridir.