Türkiye'de ve Dünya'da Vatandaşlık: 2014 ISSP Araştırma Raporu

Yönetici Özeti

Vatandaşlık, bir siyasal sisteme olan üyelik bağını ifade eden bir kavramdır. Bu bağ, bireyin hem psikolojik aidiyet duygusunu hem de hukuki statüsünü kapsamaktadır. Günümüzde siyasal sistemle kurulan bağlantı çoğunlukla bireyin bir ulus-devlet veya devlet ile olan ilişkisine işaret etse de, psikolojik aidiyet duygusu bazen devlet sınırlarını aşan daha geniş siyasal topluluklara yönelik olabilir. Örneğin, kendisini Arap olarak tanımlayan ve Arap siyasal toplumuna bağlılık hisseden bir birey, yalnızca vatandaşı olduğu devletle değil, diğer Arap toplumlarıyla da empati, yakınlık veya bağlılık geliştirebilir. Bu tür aidiyet biçimleri genellikle pan-milliyetçilik, özellikle pan-Arap milliyetçiliği gibi kavramlarla açıklanmaktadır.

Bununla birlikte, siyasal aidiyet her zaman ulus-devlet sınırlarıyla örtüşmeyebilir. Bazı bireyler kendilerini bir devletin tamamından ziyade belirli bir bölgesel veya kültürel topluluğa ait hissedebilirler. Örneğin, Birleşik Krallık siyasal toplumunun tamamı yerine yalnızca İskoç veya Galler kimliğiyle özdeşleşen bireyler bulunmaktadır. Dolayısıyla bireyin kendisini ait hissettiği siyasal toplum ile ulus-devlet sınırlarının tamamen örtüşmesi her zaman mümkün değildir ve bu durum daha çok ampirik olarak gözlemlenen bir olgudur. Bununla birlikte, büyük çoğunluk açısından vatandaşlık, tek bir ulus-devlete psikolojik ve hukuki bağlarla bağlı olmayı, o devletin bir üyesi veya parçası olmayı ifade etmektedir.

Vatandaşlık, bireylere belirli haklar, ayrıcalıklar ve sorumluluklar sağlamaktadır. Oy kullanma, toplumsal ve siyasal kurumlara katılma, askerlik hizmeti, vergi verme ve yasalara uyma gibi yükümlülükler vatandaşlığın temel unsurları arasında yer almaktadır. Tüm bu unsurlar, bireyin üyesi olduğu siyasal topluluğa katılımını ifade eder. Çağdaş demokratik toplumlarda vatandaşlık öncelikle siyasal katılım fırsatı ve yükümlülüğü olarak anlaşılmaktadır. Demokratik vatandaşlık, bireyin siyasal topluluğun diğer üyelerine ve seçimine katkıda bulunduğu siyasal aktörlere belirli ölçüde güven duymasını ve kendi eylemleri aracılığıyla siyasal süreçlere katılabileceğine dair bir yetkinlik duygusuna sahip olmasını içerir.

Demokratik devletler, kapsayıcılık ilkesini gerçekleştirmek amacıyla bireylerin siyasal yaşama katılımını teşvik eden koşullar oluştururlar. İşlevsel bir demokratik devlet, vatandaşlarının siyasal sistemden memnuniyet duymasını ve siyasal hayata aktif biçimde katılmasını destekleyen mekanizmalar geliştirir. Bu nedenle vatandaşlık yalnızca üyelikten doğan hak ve sorumluluklardan değil, aynı zamanda kimlik unsurundan da oluşmaktadır.

Vatandaşlık kavramının önemli bir boyutu olan kimlik, bireyin kendisini ait hissettiği siyasal topluluğun niteliğiyle şekillenmektedir. Çağdaş toplumlarda bu topluluk çoğunlukla ulus kavramıyla tanımlanmaktadır. Vatandaşlık, bireyin ulusal topluma ait olma duygusuyla örtüşebilen veya örtüşmeyebilen ancak hukuki olarak tanımlanmış birey-devlet bağını içermektedir.

Vatandaşlık olgusu, ulus-devletlerin yaygınlaşması ve Sanayi Devrimi sonrasında ortaya çıkan toplumsal ve ekonomik dönüşümlerle birlikte daha önemli hâle gelmiştir. Kentleşme, eğitim seviyesindeki artış ve ekonomik faaliyetlerin kitleselleşmesi, bireylerin hem ekonomik hem de siyasal alandaki önemini artırmıştır. Bu süreç, vatandaşlar ile siyasal karar alıcılar arasındaki ilişkilerin güçlenmesine ve siyasal katılım mekanizmalarının çeşitlenmesine neden olmuştur.

Seçimler, vatandaş ile siyasal temsilciler arasındaki ilişkiyi düzenleyen temel kurumlar hâline gelmiş ve zaman içinde ulusal siyasal sistemlerin önemli unsurlarından biri olmuştur. Siyasal partiler ise vatandaşların taleplerini temsil etmenin ve iktidara ulaşmanın temel araçları olarak ortaya çıkmıştır. Modern demokratik sistemlerde vatandaş, siyasal düzenin merkezinde yer almakta; kültürel, toplumsal ve siyasal özellikleri, hak ve sorumluluk anlayışı, temsil tercihleri ve demokrasiye yönelik tutumları siyasal araştırmaların önemli konuları arasında bulunmaktadır.

Bu araştırma, Türkiye’de vatandaşlık olgusunu incelemeyi ve Türkiye verilerini daha önce ISSP üyesi ülkelerde 2004 yılında gerçekleştirilen vatandaşlık araştırmalarının sonuçlarıyla karşılaştırmayı amaçlamaktadır. Araştırmada katılımcılara yöneltilen soruların ilk bölümü; siyasal toplulukla dayanışma, siyasal kültür ve ülkeye gelen sığınmacı göçmenlere yönelik tutumlar gibi ulusal kimlikle ilişkili konulara odaklanmaktadır.

Araştırmanın ikinci bölümü ise vatandaşlık kavramının haklar, sorumluluklar ve siyasal katılım boyutlarını incelemektedir. Bu kapsamda bireylerin hükümetle ilişkileri, siyasal katılım düzeyleri, siyasal süreçleri etkileme kapasitelerine ilişkin algıları ve demokrasiye yönelik yaklaşımları araştırılmaktadır. Bu yöntem aracılığıyla Türkiye’de devlet ile vatandaş arasındaki ilişkinin nasıl algılandığına ilişkin kapsamlı bilgiler elde edilmesi amaçlanmaktadır.

Türkiye’nin ilk kez katıldığı ISSP vatandaşlık modülü, diğer ISSP üyesi ülkelerde daha önce gerçekleştirilen araştırmalarla karşılaştırmalı analiz yapma imkânı sağlamaktadır. Anket temelli bu yöntem, vatandaşlık kavramının yalnızca devlet kurumları veya hukuki belgeler üzerinden değil, aynı zamanda vatandaşların kendi algıları ve değerlendirmeleri üzerinden de incelenmesine olanak tanımaktadır.