İPM-Türkiye Sosyal Psikolojik Esenlik Raporu—2025

Yönetici Özeti

Bu rapor, Türkiye’nin toplumsal psikolojik esenlik durumunu hem uluslararası hem de ulusal veri kaynaklarına dayanarak detaylı bir şekilde değerlendiren ilk sistematik çalışmadır. İstanbul Politikalar Merkezi (İPM)’nin Sürdürülebilirlik araştırma alanındaki Toplumsal Psikoloji Çalışmaları tarafından hazırlanan rapor, her yıl yayımlanması planlanan serinin ilk sayısıdır. 

NEDEN PSIKOLOJIK ESENLIK RAPORLAMASI? 

Son yirmi yılda uluslararası kuruluşlar ekonomik büyümenin tek başına toplumsal refahı yansıtmadığını kabul etmiş; psikolojik esenlik ülkelerin gelişmişlik düzeyinin temel göstergelerinden biri haline gelmiştir. OECD’nin 2011’de geliştirdiği Daha İyi Yaşam Endeksi, Birleşmiş Milletler’in (BM) 2012’den bu yana yayımladığı Dünya Mutluluk Raporu ve BM Sürdürülebilir Kalkınma Amaçları, bu yaklaşımın somut yansımalarıdır. Türkiye’de son elli yılda yaşanan derin demografik, ekonomik ve siyasal dönüşümlere karşın psikolojik esenlik sistematik olarak izlenmemiştir. Bu rapor, söz konusu boşluğu doldurmayı hedeflemektedir.

Mutluluk Bilimi

PSIKOLOJIK ESENLIK ARAYIŞI

Psikolojik esenlik (well-being) ve mutluluk kavramları, son 50 yılda sosyal bilimlerin gündeminde öncelikli olarak yer almıştır. Tıpkı psikolojinin felsefeden doğması gibi, günlük dilde mutluluk olarak kullanılan esenlik kavramı da tarihsel olarak felsefeye dayanır. Aristoteles’in hedonik (haz ve anlık zevk odaklı) ve ödemonik (erdemlere dayalı, anlamlı ve özerk yaşam) mutluluk ayrımı günümüz psikolojik esenlik literatürünün temelini oluşturur.1 Psikoloji araştırmaları ağırlıkla ödemonik yaklaşımı benimsemiş ve esenliği (gerçek mutluluğu); özerk kendini gerçekleştirme, insan onurunu koruma ve anlamlı bir hayat sürme öğeleriyle tanımlamıştır.2,3,4 Geçmiş araştırmalar psikolojik esenliğin kişinin optimal psikolojik gelişimi, psikolojik ve fiziksel sağlığı için kritik önemini göstermiştir.4 Psikoloji dışındaki sosyal bilim alanlarının da katkısıyla psikolojik esenlik çalışmaları “Mutluluk Bilimi” denilen disiplinler üstü bir alanın doğmasına evrilmiştir. Alanın disiplinler üstü gelişimi, uygulamacılar ve politika yapıcıları için de zengin fırsatlar doğurmuştur.5 Son 20 yılda ise psikolojik esenlik, ülkelerin adil gelişmişlik ve refah göstergeleri arasında uluslararası kuruluşlar tarafından kullanılan başat göstergelerden biri olmuştur.

Tartışma ve Sonuç

KÜRESEL DUYGU İKLIMI VE TÜRKIYE’NIN KONUMU 

Son yirmi yılda küresel ölçekte artan siyasal krizler ve kutuplaşma, psikolojik esenliğin siyasal bağlamdan bağımsız düşünülemeyeceğini açık biçimde göstermektedir. Küresel düzeyde stres, endişe ve kızgınlık göstergelerinde genel bir artış gözlenmektedir.26 Ancak psikolojik esenlikte Türkiye’de gözlenen düşüş, küresel eğilimin ötesine geçen daha belirgin bir bozulmaya işaret etmektedir. Son araştırmalar,29,30 hibrit rejimlerle (seçimli otokrasiler) tam demokratik ülkeler arasında psikolojik esenlik açısından anlamlı bir ayrışma olduğunu göstermektedir. Özellikle demokratik gerileme yaşayan hibrit rejimlerde yurttaşların esenliği daha hızlı düşmektedir.32,87 Bu düşüş, kronik siyasal ve ekonomik sorunlar, duygusal kutuplaşma, düşük sosyal sermaye kapasitesi ve artan eşitsizliklerle ilişkilidir.12,47 Türkiye’de 2010’lu yıllarda başlayan esenlik gerilemesinin 2017’de sistem değişikliği sonrasında hızlanması,66,87 bu yapısal dönüşümle paralel bir seyir izlemektedir. Dolayısıyla Türkiye’nin konumu, küresel negatif duygu artışının sıradan bir uzantısı olarak değil, siyasal, ekonomik ve kültürel dinamiklerin kesiştiği özgün bir bağlam olarak değerlendirilmelidir.