Türkiye’de Adil Geçiş Algıları ve Politikaları – Yerel Vaka Çalışmaları: Yatağan ve Çan

Yönetici Özeti 

İklim değişikliği ile mücadelenin temelini oluşturan enerji dönüşümü, özellikle Paris Anlaşması’nın ardından dünyanın en önemli gündem madde- lerinden biridir. Paris Anlaşması’yla sera gazı emisyonu azaltma yükümlülüğünün gelişmiş ve gelişmekte olan bütün ülkelerin sorumluluğu haline gelmesiyle birlikte başta kömür olmak üzere fosil yakıtlardan çıkışın ne kadar sürede ve nasıl yapılacağı, bu dönüşümden kaynaklanan zorlukların nasıl aşılacağı ve dönüşümü hakka- niyet ve adalet çerçevesinde başarmak için geliş- tirilmesi gereken politikalar, kamu kurumlarından özel sektöre, uzmanlardan sivil topluma kadar iklim değişikliğiyle ilgilenen bütün çevrelerin ilgi alanına girmiştir. Paris Anlaşması’nda da yer alan adil geçiş kavramı, enerji dönüşümünün ilkesel ve pratik çerçevesini çizmeye yönelik önemli bir yaklaşım olarak 2010’lardan itibaren uluslararası iklim gündeminde daha fazla ön plana çıkmaya başlamıştır. Kömürden çıkış, en genel anlamda kömür yakan tesislerin ve onlara hammadde sağlayan kömür madenlerinin belirli bir plan ve takvim dahilinde kapatılmasını ve elektrik üretiminde aşamalı olarak kömürden yenilenebilir kaynaklarla geçişi ifade etmektedir. Bu dönüşümün, ulusal ölçekte olduğu kadar, santral ve madenlerin kümelendiği yerel bölgelerde de önemli etkiler yaratacağı açıktır. Adil geçiş, etkilenen bölgelerde kimsenin geride bırakılmaması, geçişe hazırlıksız yakalan- maması ve sürecin tarafları açısından adil sonuçlar üretecek şekilde yönetilmesi olarak tanımlanabilir. Türkiye’de adil geçiş ihtiyacının kendini gösterdiği bölgeler, öncelikle kömürlü termik santrallerin (KTS) ve kömür madenlerinin bulunduğu bölge- lerdir. Muğla’da 1979’da ilk linyit madenlerinden birinin ve 1982’de ilk KTS ünitesinin açıldığı Yatağan ilçesi, gerek kömür sektörünün ilçe hayatındaki dönüştürücü etkisi, gerekse bölgede kömürle beraber yoğrulan ve on yıllara yayılan toplumsal tartışmalar açısından, adil geçiş politika- larının geliştirilmesinin önemli olduğu bir bölgedir. KTS’lerin yoğunlaştığı bölgelerden biri olan Çanakkale ilinin, iki KTS ve linyit kömürü maden sahaları bulunan Çan ilçesi de, kömürün hayatın tamamında belirleyici olduğu yerleşim yerlerinden biridir. “Türkiye’de Adil Geçişin Desteklenmesi” projesi, Ekim 2023-Temmuz 2024 tarihleri arasında gerçekleştirilmiş ve Türkiye’nin iklim ve enerji politikalarında adil geçiş yaklaşımının bugünkü durumunu ve konunun geliştirilmesine yönelik olanakları saptamayı amaçlamıştır. Çalışma kapsa- mında adil geçiş üzerine ülke ölçeğinde çalışma yürüten hükümet-devlet yetkilileri, akademis- yenler, sivil toplum uzmanları, meslek örgütlerinin temsilcileri, sendikacılar, çalışma örgütlerinden uzmanlar ve sektör temsilcileriyle derinlemesine mülakatlar yapılmıştır. Ayrıca kömürlü termik santrallerden çıkışın söz konusu olabileceği iki bölge olan Muğla’nın Yatağan ve Çanakkale’nin Çan ilçelerinde yerel düzeyde çalışmalar yapılmış, ilgili yerel paydaşlarla görüşmeler yapılmıştır. Yerel vaka analizlerinin yapıldığı Muğla ve Çanak- kale’nin içinde bulunduğu iki bölgenin (TR-32 ve TR-22) sosyo-ekonomik yapısının ve istihdam özelliklerinin analizi de Türkiye İstatistik Kurumu (TÜİK) tarafından yayımlanan Hanehalkı İşgüc Anketleri (HİA) ve Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı (STB) tarafından kullanıma açılan Girişimci Bilgi Sistemi (GBS) kaynaklarından yararlanılarak yapıl- mıştır. Bu analizlerde kömür ekonomisi, kömür ve linyit madenciliği ile elektrik üretimi sektörlerinin toplamı olarak tanımlanmıştır. Sosyo-ekonomik analizlerde her iki bölgedeki istihdamın sektörel TÜRKİYE’DE ADİL GEÇİŞ ALGISI VE POLİTİKALAR YEREL VAKA ÇALIŞMALARI: YATAĞAN VE ÇAN 6 dağılımı, kayıtlı ve kayıt dışı istihdam sayıları, kömür sektöründeki istihdamın yerel istihdamdaki payı, gelir yapısı, istihdam içindeki kişilerin eğitim ve beceri düzeyleri, sektörlerdeki yaş ve meslek dağılımları, kömür ekonomisinde çalışanların hane özellikleri gibi bilgiler yer almaktadır. Ulusal ve yerel düzeyde yapılan görüşmelerden ve yerel çalışmalardan elde edilen bulgular ile bölge- lerin sosyo-ekonomik analiz verileri üç çalıştay aracılığıyla katılımcılarla paylaşılmış ve tartışmaya açılmıştır. Proje kapsamında, İspanya’ya bir çalışma ziyareti de gerçekleştirilmiştir. Araştırma sonucunda elde edilen bulgu ve görüşler ışığında, Türkiye’de adil geçişin kolaylaştırılmasına dair bir dizi politika önerisi geliştirilmiştir.